Δεντροεκκλησιές: πίστη και φύση σε ένα σώμα

Γράφει η Έλενα Μάντζαρη, εκπαιδευτικός προσχολικής εκπαίδευσης,
υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας (M.Ed., M.Sc.)

Σε υψόμετρο 745 μέτρων, στα όρη της αχαϊκής γης και κοντά στην όχθη του ποταμού Κερυνίτη, η φύση και η πίστη έγιναν, πριν από έντεκα αιώνες, ένα σώμα. Στην άκρη του χωριού Κλαπατσούνα, της σημερινής Πλατανιώτισσας, ανάμεσα σε πράσινες ρεματιές και κελαρυστά νερά, στέκει ένας αιωνόβιος πλάτανος. Μέσα στην κουφάλα του χτυπά η καρδιά μιας μικρής εκκλησίας (Εικόνα 1).
Τρία πλατάνια μεγάλων διαστάσεων, ενωμένα πλέον με το πέρασμα των αιώνων, σχηματίζουν περίμετρο περίπου 23 μέτρων, ενώ το ύψος τους φτάνει τα 25 μέτρα. Στο εσωτερικό τους σχηματίζονται δύο άνισα κοιλώματα. Το μεγαλύτερο έχει μήκος 8 μέτρα και πλάτος 3 μέτρα, ενώ τμήμα του αποτελεί το Ιερό του Ναού.

Εικόνα 1: Παναγία η Πλατανιώτισσα
(φωτ. Έλενα Μάντζαρη)

Η Παναγία η Πλατανιώτισσα, ένα από τα πιο ιδιαίτερα προσκυνήματα της Ελλάδας, δεν χτίστηκε με πέτρες, αλλά με ρίζες και φύλλα. Σύμφωνα με την παράδοση, το 840 μ.Χ., ενώ μαινόταν η εικονομαχία, τρεις μοναχοί που κατέβαιναν από τη Μονή του Μέγα Σπηλαίου μετέφεραν την εικόνα της Παναγίας, για να τη σώσουν από τους κινδύνους. Όταν τους βρήκε η νύχτα, βρήκαν καταφύγιο στο κοίλωμα ενός πλατάνου. Το πρωί, λέει ο θρύλος, η εικόνα είχε αποτυπωθεί θαυματουργικά στον εσωτερικό κορμό του δέντρου (Εικόνα 2). Από τότε, το δέντρο έγινε ναός.
Μπαίνοντας στην καρδιά του δέντρου, νιώθει κανείς το θαύμα της απλότητας. Ο χώρος χωρά μετά βίας είκοσι ανθρώπους, όμως η αίσθηση είναι σαν να βρίσκεσαι στο κέντρο του κόσμου. Η δροσιά του κορμού και η μυρωδιά της γης θυμίζουν πως ο Θεός δεν κατοικεί μόνο σε μαρμάρινα κτίσματα, αλλά και στην απλότητα της δημιουργίας.
Η Παναγία η Πλατανιώτισσα δεν είναι η μόνη τέτοια εκκλησία στην Ελλάδα. Στην Ήπειρο, κοντά στην Κόνιτσα, υπάρχει μια μικρή δεντροεκκλησία αφιερωμένη στον Άγιο Παΐσιο, διαμορφωμένη μέσα σε κορμό αιωνόβιου δέντρου. Παρόμοιες ιστορίες συναντώνται και σε άλλες γωνιές του κόσμου, όπου μια κουφάλα δέντρου έγινε τόπος προσευχής και μικρό καταφύγιο πίστης.
Στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, το γηραιότερο δέντρο ενός άλσους θεωρούνταν συχνά ιερό. Τα ιερά δέντρα δεν λειτουργούσαν μόνο ως σύμβολα αποτελούσαν τόπους λατρείας και συνδέονταν με την παρουσία θεοτήτων ή μυθικών μορφών, όπως οι Δρυάδες και οι Αμαδρυάδες. Στη Δωδώνη, το ιερό δάσος με τις βελανιδιές, όπου λειτουργούσε το μαντείο του Δία, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της βαθιάς σχέσης ανάμεσα στο δέντρο και το ιερό.
Κατά τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους, η αντίληψη του δέντρου ως συμβόλου ζωής και αναγέννησης έμεινε ζωντανή. Το δέντρο συνοδεύει τον άνθρωπο σε κάθε σταθμό της πνευματικής του πορείας: από το Δέντρο της Ζωής στον Παράδεισο έως τον Σταυρό της Θυσίας. Στον κορμό του οι άνθρωποι διάβασαν το πέρασμα του χρόνου, στα κλαδιά του είδαν τη συνέχεια της ζωής. Έτσι εξηγείται ίσως γιατί, σε τόπους ευλογημένους, πίστη και φύση έσμιξαν τόσο βαθιά, ώστε οι εκκλησίες να φωλιάσουν μέσα στα ίδια τα δέντρα, όπως η Παναγία η Πλατανιώτισσα στην Αχαΐα, όπου το ιερό και το φυσικό έγιναν ένα σώμα.
Οι δεντροεκκλησίες δεν είναι απλώς μνημεία. Είναι ζωντανές μαρτυρίες μιας πίστης που σέβεται τη φύση. Μαρτυρίες ανθρώπων που είδαν στο δέντρο ένα ίχνος της θεϊκής δημιουργίας και δεν το αντιμετώπισαν ως εμπόδιο, αλλά το σεβάστηκαν και το αγκάλιασαν. Έτσι γεννήθηκαν ναοί που αναπνέουν, που αλλάζουν με τις εποχές, που ανθίζουν την άνοιξη και ρίχνουν φύλλα το φθινόπωρο, όπως και οι άνθρωποι. Μας θυμίζουν κάτι βαθύτερο: πως η ιερότητα δεν βρίσκεται μόνο στο ύψος, αλλά και στη ρίζα, και πως ο Θεός μπορεί να χωρέσει ακόμη και μέσα σε έναν κορμό δέντρου.
Στη σύγχρονη εποχή της περιβαλλοντικής κρίσης, οι δεντροεκκλησιές μάς καλούν να θυμηθούμε πως η φύση δεν είναι απλώς τοπίο, αλλά το κοινό μας σπίτι. Τα δέντρα που στάθηκαν κάποτε ως καταφύγια πίστης στέκουν σήμερα και ως σύμβολα μιας άλλης ανάγκης: της προστασίας και της φροντίδας του περιβάλλοντος. Αν χαθεί το δέντρο, χάνεται κι ένα κομμάτι από τη μνήμη μας, από τη σχέση μας με το ιερό. Η διατήρησή τους δεν είναι μόνο πράξη οικολογίας, αλλά και πράξη ευγνωμοσύνης προς τη ζωή.