Αφορμή για το κείμενο μια φωτογραφία από το και τον Άγιο Βλάσση στο Παλαιό Πάος-Σκούπι Καλαβρύτων που τελέσθηκε Θεία Λειτουργία στην μνήμη τ...
Αφορμή για το κείμενο μια φωτογραφία από το και τον Άγιο Βλάσση στο Παλαιό Πάος-Σκούπι Καλαβρύτων που τελέσθηκε Θεία Λειτουργία στην μνήμη του Αγίου
γράφει ο Νίκος Κυριαζής
Τα ξωκκλήσια, σε κάθετης υπαίθρου, σε κάθε χωριό, παραμένουν ίσως το τελευταίο απομεινάρι της εμπειρικής, όχι ιδεολογικής, συναισθηματικής ή φολκλορικής, ελληνικότητας, όπως χαρακτηριστικά τα έιχε περιγράψει ο καθηγητής μου Χρήστος Γιανναράς. Δεν λειτουργούν ως μουσεία πίστης ούτε ως ιδεολογικοί μηχανισμοί ηθικής διαπαιδαγώγησης, αλλά ως τόποι εμπειρίας ενός άλλου τρόπου ύπαρξης. Ιδιαίτερα εκείνες οι μικρές, πέτρινες εκκλησίες της υπαίθρου, σχεδόν κρυμμένες μέσα στο τοπίο, που δεν επιδιώκουν να εντυπωσιάσουν αλλά στέκουν όπως στέκουν τα δέντρα και οι βράχοι, σιωπηλά, απλά, αναγκαία. Ο σταυρός τους δεν υψώνεται ως δήλωση δύναμης, αλλά ως σημάδι παρουσίας, μιας ζωής που δεν διεκδικεί χώρο, αλλά τον μεταμορφώνει.
Τα ξωκκλήσια, σε κάθετης υπαίθρου, σε κάθε χωριό, παραμένουν ίσως το τελευταίο απομεινάρι της εμπειρικής, όχι ιδεολογικής, συναισθηματικής ή φολκλορικής, ελληνικότητας, όπως χαρακτηριστικά τα έιχε περιγράψει ο καθηγητής μου Χρήστος Γιανναράς. Δεν λειτουργούν ως μουσεία πίστης ούτε ως ιδεολογικοί μηχανισμοί ηθικής διαπαιδαγώγησης, αλλά ως τόποι εμπειρίας ενός άλλου τρόπου ύπαρξης. Ιδιαίτερα εκείνες οι μικρές, πέτρινες εκκλησίες της υπαίθρου, σχεδόν κρυμμένες μέσα στο τοπίο, που δεν επιδιώκουν να εντυπωσιάσουν αλλά στέκουν όπως στέκουν τα δέντρα και οι βράχοι, σιωπηλά, απλά, αναγκαία. Ο σταυρός τους δεν υψώνεται ως δήλωση δύναμης, αλλά ως σημάδι παρουσίας, μιας ζωής που δεν διεκδικεί χώρο, αλλά τον μεταμορφώνει.
Κάθε φορά που εισέρχεται κανείς σε μια από εκείνες τις ταπεινές, μισοζωγραφισμένες μικρές εκκλησίες, όπου οι τοίχοι μυρίζουν υγρασία και ιστορία και το φως φιλτράρεται σε ημίφως, έρχεται σε μια σχεδόν σωματική επαφή με κάτι που διασώζεται αδιάσπαστο από το Βυζάντιο, έναν τρόπο να υπάρχει κανείς μέσα στον κόσμο.
Εκεί, δεν «κατανοεί» κανείς νοήματα, μετέχει. Η αλήθεια της εκκλησίας δεν προσφέρεται ως ιδεολογική θέση ή ως σύνολο ηθικών προστακτικών. Όπως η αλήθεια μιας τέχνης ή μιας πόλεως, έτσι και η εκκλησιαστική αλήθεια γνωρίζεται μόνο ως εμπειρία μετοχής, ως έμπρακτη γνώση. Δεν γίνεσαι ζωγράφος ή μουσουργός διαβάζοντας οδηγίες, ασκείσαι. Δεν μαθαίνεις την πολιτική ως τέχνη κατανοώντας «πρέπει», αλλά μετέχοντας «κρίσεως και αρχής». Κατ’ αναλογία, δεν πηγαίνουμε στην εκκλησία για να διδαχθούμε τι να κάνουμε, αλλά για να γιορτάσουμε, να ζήσουμε έναν άλλο τρόπο ύπαρξης, όχι απλώς συμπεριφοράς.
Μέσα σε αυτή την εμπειρική προοπτική, η αγιότητα παύει να είναι ηθικό κατόρθωμα. Είναι μια ριζική ανατροπή των θρησκευτικών και κοινωνικών αξιών, μια σαγήνη όπου συνυπάρχουν σαπρά και αγαθά, ένα χωράφι με σιτάρι και ζιζάνια, μια παράδοξη μεταβολή όπου οι πρώτοι γίνονται έσχατοι και οι έσχατοι πρώτοι. Όπως η υπόσταση της Εκκλησίας δεν είναι ηθική ή κοινωνικοπολιτική, αλλά λειτουργική, ευχαριστιακή και δοξολογική, έτσι και η αγιότητα δεν ανήκει στην αρεταλογία, αλλά στην οντολογία: αφορά το πώς υπάρχει κανείς, όχι το πόσο «σωστά» συμπεριφέρεται.
Η αμαρτία, σε αυτή τη θεώρηση, δεν είναι νομική παράβαση ούτε αντικειμενική ενοχή. Είναι η απολυτοποίηση της φύσης, η άρνηση της σχέσης, μια ελεύθερη επιλογή αυτοπεριορισμού, ένα πάθος. Ο Ντοστογιέφσκι το διατύπωσε με τον πιο θεολογικά πυκνό τρόπο: κόλαση είναι το μαρτύριο του να μη μπορείς να αγαπάς. Δεν υπάρχει Θεός τιμωρός· ό,τι γνωρίζουμε για τον Θεό είναι αδιάκοπη έκχυση αγάπης και χάρης. Η κόλαση δεν επιβάλλεται, επιλέγεται: είναι η τραγική μοναχικότητα της απολυτοποιημένης ατομικής ύπαρξης.
Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής οδηγεί αυτή την οντολογική προοπτική στο έσχατο βάθος: η παρουσία του Θεού είναι καθολική και αδιάκοπη. Η διαφορά δεν βρίσκεται στην εγγύτητα, αλλά στον τρόπο που βιώνεται,ως χαρά και πληρότητα ζωής ή ως βασανιστική αδυναμία κοινωνίας, όμοια με εκείνη που ήδη γεύεται ο άνθρωπος μέσα στη μοναξιά της αυτάρκειάς του.
Έτσι, η εκκλησία δεν είναι χώρος κατανόησης, αλλά τόπος μύησης σε έναν τρόπο ύπαρξης που δεν διδάσκεται, αλλά βιώνεται. Όπως εκείνες οι μικρές εκκλησίες που χάνονται μέσα στο φως και στη σιωπή του τοπίου, έτσι και η αλήθεια της δεν επιβάλλεται ούτε διακηρύσσεται. Παραμένει διακριτική, ταπεινή, παρούσα.
Ίσως γι’ αυτό αποτελεί ακόμη ένα ζωντανό εργαστήριο ελληνικότητας, όχι ως ιδέας, αλλά ως εμπειρίας, μια σιωπηλή υπόμνηση ότι η αλήθεια δεν κατοικεί στα νοήματα που εξηγούμε, αλλά στη ζωή που τολμούμε να μετέχουμε.
Εκεί, δεν «κατανοεί» κανείς νοήματα, μετέχει. Η αλήθεια της εκκλησίας δεν προσφέρεται ως ιδεολογική θέση ή ως σύνολο ηθικών προστακτικών. Όπως η αλήθεια μιας τέχνης ή μιας πόλεως, έτσι και η εκκλησιαστική αλήθεια γνωρίζεται μόνο ως εμπειρία μετοχής, ως έμπρακτη γνώση. Δεν γίνεσαι ζωγράφος ή μουσουργός διαβάζοντας οδηγίες, ασκείσαι. Δεν μαθαίνεις την πολιτική ως τέχνη κατανοώντας «πρέπει», αλλά μετέχοντας «κρίσεως και αρχής». Κατ’ αναλογία, δεν πηγαίνουμε στην εκκλησία για να διδαχθούμε τι να κάνουμε, αλλά για να γιορτάσουμε, να ζήσουμε έναν άλλο τρόπο ύπαρξης, όχι απλώς συμπεριφοράς.
Η αμαρτία, σε αυτή τη θεώρηση, δεν είναι νομική παράβαση ούτε αντικειμενική ενοχή. Είναι η απολυτοποίηση της φύσης, η άρνηση της σχέσης, μια ελεύθερη επιλογή αυτοπεριορισμού, ένα πάθος. Ο Ντοστογιέφσκι το διατύπωσε με τον πιο θεολογικά πυκνό τρόπο: κόλαση είναι το μαρτύριο του να μη μπορείς να αγαπάς. Δεν υπάρχει Θεός τιμωρός· ό,τι γνωρίζουμε για τον Θεό είναι αδιάκοπη έκχυση αγάπης και χάρης. Η κόλαση δεν επιβάλλεται, επιλέγεται: είναι η τραγική μοναχικότητα της απολυτοποιημένης ατομικής ύπαρξης.
Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής οδηγεί αυτή την οντολογική προοπτική στο έσχατο βάθος: η παρουσία του Θεού είναι καθολική και αδιάκοπη. Η διαφορά δεν βρίσκεται στην εγγύτητα, αλλά στον τρόπο που βιώνεται,ως χαρά και πληρότητα ζωής ή ως βασανιστική αδυναμία κοινωνίας, όμοια με εκείνη που ήδη γεύεται ο άνθρωπος μέσα στη μοναξιά της αυτάρκειάς του.
Έτσι, η εκκλησία δεν είναι χώρος κατανόησης, αλλά τόπος μύησης σε έναν τρόπο ύπαρξης που δεν διδάσκεται, αλλά βιώνεται. Όπως εκείνες οι μικρές εκκλησίες που χάνονται μέσα στο φως και στη σιωπή του τοπίου, έτσι και η αλήθεια της δεν επιβάλλεται ούτε διακηρύσσεται. Παραμένει διακριτική, ταπεινή, παρούσα.
Ίσως γι’ αυτό αποτελεί ακόμη ένα ζωντανό εργαστήριο ελληνικότητας, όχι ως ιδέας, αλλά ως εμπειρίας, μια σιωπηλή υπόμνηση ότι η αλήθεια δεν κατοικεί στα νοήματα που εξηγούμε, αλλά στη ζωή που τολμούμε να μετέχουμε.
Για το kalavrytanews.com
.jpg)
Νίκος Κυριαζής
Δημοσιογράφος
Μέλος της Ένωσης Συντακτών
Περιοδικού και Ηλεκτρονικού Τύπου (ΕΣΠΗΤ)
Δεν υπάρχουν σχόλια