Δημιουργίες ζωής στ’ οροπέδιο του Βουραϊκού (Καλάβρυτα, Κέρτεζη, Σκεπαστό, Πριόλιθος, οικισμοί)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα
Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ
Το βιβλίο σχεδιάζεται να εκδοθεί τον προσεχή Ιούνιο (2026) από τον εκδοτικό οίκο ΑΡΜΟΣ – ΑΘΗΝΑ. Το σύνολο του βιβλίου αποτελείται από 516 σελίδες, αλλά με πλούσιο φωτογραφικό υλικό (με επεξηγηματικές λεζάντες), σχετικές παροιμίες, πλούσιες πηγές, αλλά και πάρα πολλές παραπομπές πολλών ειδών και με αναλυτικά περιεχόμενα σε 22 κεφάλαια.
Το υλικό που χρησιμοποιείται προέρχεται από 200 συνεντεύξεις, βιβλία, αρχεία, άρθρα, διαδίκτυο, αλλά και προσωπική εμπειρία. Ευχαριστώ εκ των προτέρων όσες και όσους στήριξαν την έρευνα. Ο κυρίως πρόλογος είναι του Δημήτρη Σκούρα, με καταγωγή από τρία χωριά στα δυτικά του οροπεδίου των Λαπαθών…
ΙΙ. ΠΡΟΛΟΓΙΚΑ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ – Α ΜΕΡΟΣ
Όταν ξεκίνησα το Καλοκαίρι του 2015 τις έρευνές μου στην Κέρτεζη, δεν φανταζόμουνα σε ποιο σημείο θα ήταν αρχές του 2026. Όχι μόνο απλώθηκα σ’ όλο το οροπέδιο του Βουραϊκού, αλλά και σε βάθη απρόσμενα. Βάθη ιστορικά, αλλά και βάθη σε τέχνες. Κάποιες χάθηκαν στις καταβόθρες της ιστορίας, ενώ άλλες λιγότερες εξελίσσονται στο ιστορικό παρόν. Στ’ οροπέδιο του Βουραϊκού αυτή άντεξε αρκετά, αλλά όχι πάντα.

Γνώρισα την εξέλιξη της τεχνολογίας της ανθρώπινης δημιουργίας του 20ου αι., που μ’ εξέπληξε. Έμαθα όμως πρώτα ο ίδιος πολλά, άλλα που γνώριζα θολά, κι άλλα που ούτε είχα ακούσει, ειδικά μακριά από το χωριό που μεγάλωσα… Γιατί μέσα από τη γραφή πρώτα μαθαίνω ο ίδιος...
Το 2020 ήταν καθοριστική για τη συνέχεια των ερευνών μου. Ήλθε αρχικά η πρώτη καραντίνα κι αμέσως η απόφασή μου για συνταξιοδότηση. Η πρώτη ανέστειλε τη συνέχεια των συνεντεύξεων, ενώ η δεύτερη μου έδωσε τη δυνατότητα να δω τη μεταποίηση, αλλά και τις μεταφορές, στο επίπεδο του οροπεδίου και στις προεκτάσεις του.
Το 2024 ολοκληρώθηκε ο 2ος τόμος με τη πρωτογενή παραγωγή. Γι’ αυτήν αρκούσε ο χώρος της Κέρτεζης, αφού τά’χε όλα και πολύ πλούσια, ως παράδειγμα. Τούτος όμως ο τόμος ήταν αναγκαίο ν’ ανοιχθεί σ’ όλο το οροπέδιο, σ’ όλα τα μεγαλοχώρια του. Πήρα την απόφαση και τόλμησα. Βρήκα δεκάδες πόρτες ανοικτές κι ανθρώπους να συνομιλούν μαζί μου, άνδρες και γυναίκες, μικρότερους και μεγαλύτερους από μένα. Εκεί κατανόησα ότι θα βγει ένα βιβλίο που θ’ αγκαλιάσει πολλά. Στα δάκτυλα του ενός χεριού βρήκα πόρτες κλειστές ή μισάνοικτες. Το θεωρώ στατιστικά φυσιολογικό, και για κάποιες περιπτώσεις ανθρώπινο, όταν έμαθα το γιατί. Δεν επηρέασαν όμως αυτές ουσιαστικά την πορεία της έρευνας και καταγραφής.
Όπως θα δείτε στο τέλος του βιβλίου, στις πηγές, οι συνεντεύξεις ξεπέρασαν τις εκατό, ενώ έξι απ’ αυτούς μας άφησαν μόνους να συνεχίσουμε… Υλικό μού’δωσαν (άμεσα ή έμμεσα) περίπου πενήντα, ενώ πληροφορίες είχα από εξήντα πέντε, από τους οποίους το ¼ δεν ζει πλέον μαζί μας… Οι ευχαριστίες μου στους ζώντες είναι αυτονόητη, ενώ ας τιμήσουμε νοερά τους απόντες. Οι τελευταίοι με πολύ αγάπη μου στάθηκαν…
Στο σημείο αυτό θα μου επιτρέψετε να ξεχωρίσω κάποιους συμπατριώτες μας. Χωρίς αυτούς το υλικό μου θα ήταν μικρότερο, ενώ οι συνεντεύξεις θά’ταν οι μισές! Κάποιοι, λοιπόν, άνδρες ή γυναίκες, μου άνοιξαν πολύ τους ορίζοντες και θά’θελα να τους τιμήσω από τον αρχή με ιδιαίτερο τόνο και ονομαστικά, εδώ στον πρόλογο… Ορίζοντες που δεν σχετίζονται μόνο με τις δικές τους γνώσεις, πληροφορίες ή υλικό, αλλά με το άνοιγμα σ’ άλλους ανθρώπους πού’χαν να πουν πολλά ή μου ενεχείρισαν ντοκουμέντα.
Από τα Καλάβρυτα αυτό το άνοιγμα σε νέους ορίζοντες το πρόσφεραν οι: Χρίστος Α. Φωτεινόπουλος, Φάνης Ευθ. Παπαγεωργίου, Δημήτριος Αθ. Αλεξόπουλος, Φίλιππος Ιω. Σαρδελιάνος και Ηλίας Κ. Κακαβάς. Από το Σκεπαστό θα ευχαριστήσω ιδιαίτερα τους: Ευτυχία Γ. Παπαναγιώτου, Θεοδόση Παναγόπουλο, Αλέξη Αθ. Καραμούζη, Ανδρέα Ν. Ντάνο και Γεώργιο Βαγενά. Από τον Πριόλιθο θα σταθώ ιδιαίτερα στον πρόεδρο Χρήστο Μπουρδή. Δυστυχώς στα μικρότερα χωριά δεν βρήκα «άκρες» για πολλούς λόγους, αν και δεν ήταν καθόλου εύκολο. Βρήκα όμως κάποια στοιχεία μέσα από βιβλία του παρελθόντος.
Ειδικές ευχαριστίες απευθύνω στο συνάδελφο Δημήτρη Σκούρα, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Πάτρας και γνώριμο στην πόλη μας, που δέχτηκε με χαρά να διαβάσει και να προλογίσει το βιβλίο αυτό. Φυσικά έχει σχέση με το αντικείμενο της ειδικότητάς του, αλλά όταν ένας άνθρωπος είναι ανοικτών οριζόντων, δεν φείδεται κόπου να το διαβάσει ατύπωτο και να μας εισάγει με τη δική του πολυεπίπεδη επιστημονική ματιά.
Στο σημείο αυτό οφείλω και μια αναγκαία διευκρίνηση. Υπήρξε ένα μέρος του αρχικού βιβλίου, που λόγω όγκου, τελικά έμεινε για επόμενο τόμο. Αφορούσε τις μεταφορές και μεγάλες συναντήσεις. Θα ευχαριστήσω προκαταβολικά μια ομάδα πενήντα περίπου ανθρώπων και να ζητήσω την κατανόησή τους για την μη δημοσίευση σ’ αυτόν τον τόμο. Εκτιμώ ότι θα χαρούν με άλλο τρόπο την καθυστέρηση, μ’ ένα ξεχωριστό βιβλίο σύντομα…
ΙΙΙ. ΠΡΟΛΟΓΙΚΑ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ – Β΄ ΜΕΡΟΣ
Όλα καταγράφονται και αξιοποιούνται δημιουργικά στο βιβλίο. Αφενός φαίνεται η εξέλιξη, αλλά και από την άλλη τα προβλήματα στο νέο τοπίο. Να σημειώσουμε ότι οι γερμανικές καταστροφές έκοψαν την ιστορία της μεταποίησης και σ’ επίπεδο τεχνολογικό, περισσότερο στα Καλάβρυτα (13. 12.1943) και λιγότερο στ’ άλλα χωριά. Με τον αναπτυξιακό νόμο του 1982 βρέθηκαν για ένα διάστημα κάποιες μεταποιητικές επιχειρήσεις μεταξύ Καλαβρύτων και Σκεπαστού, αλλά χάθηκαν, αφού ήλθαν εδώ μόνο για φορολογικούς κι επιδοματικούς λόγους.
Τόσο η οικοτεχνία, όσο και πολλά τεχνικά επαγγέλματα άνθησαν κατά καιρούς και κατά περίπτωση σ’ όλα τα χωριά του οροπεδίου του Βουραϊκού. Οργανωμένα και πλήρη όμως ήταν μόνο στα κεφαλοχώρια και κυρίως σε Κέρτεζη δυτικά, Καλάβρυτα, αλλά και Σκεπαστό, βορειο-ανατολικά.
Τολμήθηκαν και λίγες μεταβιομηχανικές απόπειρες που οι περισσότερες ευδοκίμησαν στα Καλάβρυτα. Υπήρξαν βεβαίως οι προβιομηχανικές, όπως αλευρόμυλοι, σιδεράδικα, γανωματζίδικα, κεραμιδοκάμινα και ασβεστοκάμινα. Αναπτύχθηκαν ξυλουργεία, σαμαράδικα, σκουποποιΐα, τσαγκαράδικα, κασσιτέρωμα, σιδηρουργία και τελευταία οι αλουμινοκατασκευές.
Οι επαγγελματικοί φούρνοι και τα ζαχαροπλαστεία ουσιαστικά έχουν ως κέντρο τα Καλάβρυτα και φυσικά προπολεμική ιστορία. Από τη δεκαετία του 1960 έχουμε τεράστια βιοτεχνική άνθιση των εργαστηρίων ζυμαρικών, αρχικά με τοπικές πρώτες ύλες, τώρα όμως με μόνο το γάλα. Τα ζαχαροπλαστεία εκτός από ντόπιο γάλα χρησιμοποιούν ντόπιο μέλι και καρύδια! Αξιοσημείωτη είναι δηλαδή η παραγωγή μελισσοκομικών προϊόντων, αλλά κι η αξιοποίηση καρυδιών, αλλά και τριαντάφυλλου ή μανιταριών.
Η τυροκομική κι η γιαουρτοποιΐα βρίσκονται ακόμη σε άνθιση, τόσο στ’ οροπέδιο μελέτης μας, όσο και σε γειτονικά. Τα νέα τυροκομεία του Βουραϊκού βρέθηκαν κυρίως μεταξύ Καλαβρύτων και Σκεπαστού. Τώρα ουσιαστικά κυριαρχεί η Ένωση με το νέο της φορέα, τον Αγροτικό Γαλακτοκομικό Συνεταιρισμό (ΑΓΣ) Καλαβρύτων στην ίδια περιοχή και ίδια κτήρια.
Στην οικοτεχνία κυριαρχούν οι παραδοσιακές συνταγές μεταποιήσεων από φρέσκα προϊόντα, συνταγές γλυκών, ποτών και λίγων τοπικών φαγητών. Αναδεικνύονται οικοτεχνικές μεταποιήσεις ρούχων (αργαλειός κλπ), αλλά κι άλλων τεχνικών, όπως τα διάφορα είδη σκουποποιΐας.
Το βιβλίο δίνει χώρο σε κάποιες τέχνες που έχουν πλευρές μεταποίησης, όπως η σιδηρουργία, η ξυλογλυπτική, η μοντελική, η ζωγραφική με σπόρους (ψηφιδωτά), αλλά κι η παράδοση στη φωτογραφική τέχνη.

Όλο αυτό το υλικό διανθίζεται στο εσωτερικό του με 150 φωτογραφίες, που ο αγαπητός μου συνεργάτης (ο Δ.Π.Μπ.) τις μετέτρεψε σ’ ασπρόμαυρες. Οι περισσότερες είναι από το αρχείο μου, αλλά πολλές μου προσφέρθηκαν χωρίς φειδώ από τους τεχνίτες ή τους απογόνους τους. Κάποιες μου δόθηκαν από ανθρώπους με δικά τους αρχεία, ενώ λίγες βρήκα σε παλιότερα βιβλία ή στο διαδίκτυο. Για όλες υπάρχει λεζάντα επεξήγησης.
Αυτό το υλικό, αλλά και κάποια παράπλευρα, το διαπραγματευόμαστε σε 22 κεφάλαια, χωρισμένα σε 4 μέρη. Το 1ο μέρος (μεταποιήσεις φυτικών καρπών) είναι και το κυρίαρχο και χωρίζεται σε 8 κεφάλαια, το 2ο (μεταποιήσεις ζωϊκών παραγώγων) σε 4, το 3ο (μεταποιήσεις της χλωρίδας) σε 3 και το 4ο (τεχνικές στην άβια ύλη) σε 5. Το όλον, το συμπληρώνουν οι δύο πρόλογοι, η εισαγωγή, κι ένα ποίημα αντί επιλόγου.
Τέλος, δεκάδες εισαγωγικές παροιμίες και 724 παραπομπές συνθέτουν κι ολοκληρώνουν την έρευνα. Πάντως, να τονιστεί εξαρχής, ότι η χρήση του υλικού αυτού εννοείται ότι μπορεί ν’ αποτελέσει νέα αφετηρία κατανόησης, αλλά και δράσης για φορείς παντός είδους. Καλή ανάγνωση λοιπόν!
Οβρυά, Μ. Δευτέρα, 06.04.2026.
IV. Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΩΣ ΠΡΟΛΟΓΟΥ – ΜΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗ
1. Εισαγωγή: ένα βιβλίο που ξεπερνά τα όριά του
Οι δύο παππούδες μου και η μια από τις δυό γιαγιάδες μου γεννήθηκαν σε γειτονικά χωριά των Καλαβρύτων. Μάνεσι, Ασάνι, Μπούμπουκα. Γράφοντας λοιπόν τον πρόλογο αυτού του τρίτου τόμου της εκτεταμένης ερευνητικής εργασίας του Παναγιώτη Μπούρδαλα για το οροπέδιο του Βουραϊκού, η πρώτη μου αντίδραση ήταν συναισθηματική. Το βιβλίο ενός φίλου που μιλάει για ένα τόπο που τον γνωρίζω μόνο από αφηγήσεις και από αμυδρές αναμνήσεις παιδικών καλοκαιριών αλλά που μου είναι εξαιρετικά οικείος, γνώριμος και ζεστός. Η δεύτερη όμως σκέψη, ήταν εκείνη του οικονομολόγου που αντιμετωπίζει ένα εθνογραφικό πόνημα: θαυμασμός για την επιμέλεια και τη λεπτομέρεια, αλλά και μια αρχική επιφύλαξη και αμφιταλάντευση για το κατά πόσον μπορώ να προλογίσω ένα τέτοιο έργο, και τέλος πάντων εάν η ασυλία της φιλίας μου με τον Μπούρδαλα μου επιτρέπει να μιλάω επί παντός επιστητού. Αυτή η αμφιταλάντευση διαλύθηκε πολύ γρήγορα — και μάλιστα με τρόπο που με άφησε να αναρωτηθώ. Διαβάζοντας προσεκτικά τις σελίδες αυτού του βιβλίου, συνειδητοποίησα ότι κρατώ στα χέρια μου κάτι σπάνιο: ένα έργο που, ενώ εμφανίζεται ως λαογραφική, εγώ θα έλεγα και εθνογραφική, ιστορική καταγραφή, λειτουργεί ουσιαστικά ως μια βαθιά, πλούσια και εξαιρετικά τεκμηριωμένη μελέτη τοπικής οικονομικής ανάπτυξης.
Ο Μπούρδαλας ξεκίνησε τις έρευνές του το καλοκαίρι του 2015 στην Κέρτεζη, «χωρίς να φαντάζεται σε ποιο σημείο θα ήταν αρχές του 2026». Αυτή η αθώα παρατήρηση του ίδιου του συγγραφέα συνοψίζει με εκπληκτική ακρίβεια τη φύση του εγχειρήματός του: ξεκίνησε ως μια τοπική έρευνα και εξελίχθηκε σε κάτι πολύ μεγαλύτερο — σε μια ολοκληρωμένη ανάλυση του τρόπου με τον οποίο ένας ορεινός χώρος οργάνωσε, διατήρησε, μετέδωσε και προσάρμοσε την οικονομική του ζωή επί δεκαετίες, αν όχι αιώνες.
Στα 22 κεφάλαια, χωρισμένα σε 4 μέρη, ο συγγραφέας διαπραγματεύεται «δεκάδες τεχνικές με αντίστοιχα επαγγέλματα και εργαλεία», ορισμένες από τις οποίες «χάθηκαν στις καταβόθρες της ιστορίας, ενώ άλλες λιγότερες εξελίσσονται στο ιστορικό παρόν». Ο οικονομολόγος που διαβάζει αυτές τις γραμμές δεν βλέπει απλώς μια νοσταλγική αναδρομή. Βλέπει ένα εξαιρετικό φυσικό πείραμα: μια μακροχρόνια παρατήρηση του τρόπου με τον οποίο οι τοπικές οικονομίες γεννιούνται, ακμάζουν, προσαρμόζονται και μερικές φορές εξαφανίζονται υπό την πίεση εξωγενών δυνάμεων.
Ο σκοπός αυτού του προλόγου είναι διπλός. Πρώτον, να αναδείξω γιατί αυτό το βιβλίο αποτελεί εξαιρετικά πολύτιμη πηγή για οποιονδήποτε ασχολείται με την τοπική και περιφερειακή ανάπτυξη, την επιχειρηματικότητα, την οικονομία της γνώσης και των δεξιοτήτων, ή τη μελέτη της οικονομικής ανθεκτικότητας. Δεύτερον, να προσφέρω μια ανάγνωση του βιβλίου μέσα από το πρίσμα της σύγχρονης αναπτυξιακής οικονομικής, αναδεικνύοντας τα σημεία εκείνα όπου η αφήγηση του Μπούρδαλα επικοινωνεί ά-μεσα — και συχνά εκπληκτικά εύστοχα — με τα κεντρικά ζητήματα της σύγχρονης επιστημονικής συζήτησης.
V. ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΩΣ ΠΡΟΛΟΓΟΥ – ΜΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗ
12. Επίλογος: η αξία της «πυκνής περιγραφής» για την αναπτυξιακή θεωρία
(Αποσπάσματα για το οπισθόφυλλο)
Αυτό το βιβλίο δεν απευθύνεται μόνο σε οικονομολόγους. Απευθύνεται σε κάθε άνθρωπο που ενδιαφέρεται για την τοπική ανάπτυξη, ανεξαρτήτως επιστημονικού κλάδου ή πρακτικού υπόβαθρου…
Διαβάστε το ως ιστορία, ως λαογραφία, ως ανθρωπολογία. Αλλά διαβάστε το και ως οικονομική ανάλυση -ίσως την πιο ειλικρινή και τεκμηριωμένη ανάλυση τοπικής οικονομικής ανάπτυξης που θα βρείτε για αυτή την περιοχή. Γιατί, στο τέλος, η οικονομία δεν είναι αφηρημένα μοντέλα και στατιστικές- είναι άνθρωποι που εργάζονται, δημιουργούν, συνεργάζονται και προσαρμόζονται…
Για τους κοινωνιολόγους, το βιβλίο προσφέρει εξαιρετικό υλικό για τη μελέτη της κοινωνικής οργάνωσης της εργασίας, των έμφυλων διαιρέσεων και της κοινωνικής κινητικότητας σε μικρές κοινότητες…
Για τους ανθρωπολόγους, το βιβλίο είναι ένα εγχειρίδιο μελέτης της υλικής κουλτούρας και της τεχνολογικής γνώσης…
Για τους γεωγράφους, το βιβλίο προσφέρει λεπτομερή τεκμηρίωση της χωρικής οργάνωσης της οικονομικής δραστηριότητας…
Για τους ιστορικούς, το βιβλίο είναι ένα πολύτιμο αρχείο πρωτογενών πηγών που τεκμηριώνουν την οικονομική ζωή μιας ορεινής κοινότητας σε μια κρίσιμη περίοδο μετάβασης.
Για τους πολιτικούς επιστήμονες, το βιβλίο αναδεικνύει πώς οι θεσμοί -τυπικοί και άτυποι- διαμορφώνουν τις οικονομικές ευκαιρίες και περιορισμούς. Η σχέση μεταξύ κοινότητας, κράτους και αγοράς εμφανίζεται με ιδιαίτερη σαφήνεια στις σελίδες αυτού του βιβλίου.

Πρώτη Δημοσίευση εφημερίδα ΩΡΑ των ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ