Νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης: Ριζικές αλλαγές σε εκλογές, διοίκηση και λειτουργία Δήμων και Περιφερειών

Σε μια από τις μεγαλύτερες θεσμικές παρεμβάσεις των τελευταίων δεκαετιών στην Τοπική Αυτοδιοίκηση προχωρά η κυβέρνηση, θέτοντας σε δημόσια διαβούλευση τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Το σχέδιο νόμου, που παρουσιάστηκε από τον Θοδωρής Λιβάνιος, επιχειρεί να ενοποιήσει, να εκσυγχρονίσει και να αναδιαμορφώσει συνολικά το θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας δήμων και περιφερειών, εισάγοντας σαρωτικές αλλαγές τόσο στον τρόπο εκλογής των αυτοδιοικητικών αρχών όσο και στη διοικητική και οικονομική λειτουργία των ΟΤΑ.
Ο νέος Κώδικας αριθμεί 761 άρθρα και ενσωματώνει σχεδόν 2.000 διάσπαρτες νομοθετικές διατάξεις που είχαν θεσπιστεί διαχρονικά για την αυτοδιοίκηση. Σύμφωνα με το υπουργείο Εσωτερικών, στόχος είναι να αντιμετωπιστεί η πολυνομία, οι αλληλοεπικαλύψεις αρμοδιοτήτων, η γραφειοκρατία και οι καθυστερήσεις στη λήψη αποφάσεων που χαρακτήριζαν επί χρόνια τη λειτουργία των ΟΤΑ.
Εκλογές σε μία Κυριακή – Τέλος ο δεύτερος γύρος
Η πιο εμβληματική αλλαγή αφορά το εκλογικό σύστημα των αυτοδιοικητικών εκλογών από το 2028 και μετά. Καταργείται ο δεύτερος γύρος εκλογών για δήμους και περιφέρειες και εισάγεται το σύστημα της «εναλλακτικής ψήφου».
Οι πολίτες θα συνεχίσουν να ψηφίζουν συνδυασμό, υποψήφιο δήμαρχο ή περιφερειάρχη και συμβούλους όπως μέχρι σήμερα. Ωστόσο, στο ίδιο ψηφοδέλτιο θα υπάρχει πλέον η δυνατότητα προαιρετικής δεύτερης επιλογής μεταξύ των υπόλοιπων συνδυασμών.
Το νέο σύστημα προβλέπει δύο στάδια καταμέτρησης:
Αν ένας συνδυασμός συγκεντρώσει ποσοστό άνω του 42% από την πρώτη καταμέτρηση, εκλέγεται άμεσα.
Αν κανείς δεν υπερβεί το όριο, προκρίνονται οι δύο πρώτοι συνδυασμοί και προστίθενται σε αυτούς οι «εναλλακτικές ψήφοι» των ψηφοφόρων που είχαν επιλέξει μικρότερους συνδυασμούς.
Νικητής ανακηρύσσεται τελικά εκείνος που συγκεντρώνει τη μεγαλύτερη συνολική δύναμη μετά την προσμέτρηση των δεύτερων επιλογών.
Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι το νέο μοντέλο:

μειώνει δραστικά την αποχή που καταγράφεται στον δεύτερο γύρο,
περιορίζει το διοικητικό και οικονομικό κόστος,
διευκολύνει τους ετεροδημότες,
ενισχύει τη δημοκρατική νομιμοποίηση των αιρετών αρχών.

Σύμφωνα με τα στοιχεία του υπουργείου Εσωτερικών, στον δεύτερο γύρο των αυτοδιοικητικών εκλογών του 2023 η συμμετοχή ήταν εξαιρετικά περιορισμένη σε αρκετούς μεγάλους δήμους. Στην Αθήνα ψήφισε μόλις το 26,7% των εγγεγραμμένων, ενώ στη Θεσσαλονίκη η συμμετοχή περιορίστηκε περίπου στο 32,5%.

Το παράδειγμα

Για παράδειγμα έστω ότι “Α” συνδυασμός έλαβε 40%, ο “Β" 36% ενώ οι υπόλοιποι συνδυασμοί συγκέντρωσαν αθροιστικά 24%.

Ας υποτεθεί ότι από το 24% των λοιπών, το 5% έδωσε “εναλλακτική” ψήφο στον “Α” συνδυασμό το 10% στον “Β” ενώ το υπόλοιπο 10% δεν επέλεξε κανένα. Το τελικό άθροισμα δίνει στον “Α” ποσοστό 45% και ανακηρύσσει νικητή τον “Β” με 46%. Όπως αναφέρει ο Υπουργός Εσωτερικών το νέο σύστημα εκλογής υπηρετεί τις αρχές της αυξημένης δημοκρατικής νομιμοποίησης ενώ παράλληλα αντιμετωπίζει διοικητικά - δημοσιονομικά βάρη αλλά και την αυξημένη αποχή που προκαλούσε η διπλή αναμέτρηση.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που έχουν συγκεντρώσει οι αρμόδιες υπηρεσίες του υπουργείου την δεύτερη Κυριακή επιστρέφουν στην κάλπη σχεδόν οι μισοί από τους ψηφοφόρους που συμμετείχαν στον πρώτο γύρο. Είναι χαρακτηριστικό ότι στον Δήμο Αθηναίων, στον β’ γύρο των αναμετρήσεων του 2023 ψήφισε μόλις το 26,7%, στην Θεσσαλονίκη το 32,5% και στην Πάτρα το 44,5%. Πέραν αυτών, η προσέλευση και συμμετοχή των ετεροδημοτών καθίσταται σχεδόν αδύνατη όταν έχουν να διανύσουν εκατοντάδες χιλιόμετρα μέσα σε μια εβδομάδα ενώ έχει διαπιστωθεί ότι μεταφέρεται τεράστιο διοικητικό βάρος στις αυτοδιοικητικές υπηρεσίες και στους υπαλλήλους των δικαστηρίων

Ηλεκτρονική ψηφοφορία και δημοτικά δημοψηφίσματα
Ο νέος Κώδικας προβλέπει επίσης την εισαγωγή ηλεκτρονικής ψηφοφορίας σε ειδικά εκλογικά κέντρα με παρουσία δικαστικού αντιπροσώπου.
Παράλληλα:

θεσμοθετείται η δυνατότητα διεξαγωγής συμβουλευτικών δημοτικών δημοψηφισμάτων με ηλεκτρονική διαδικασία,
αναβαθμίζονται τα συμβούλια νέων,
εισάγονται ψηφιακές διαδικασίες συμμετοχής των πολιτών στη λήψη αποφάσεων.

Το υπουργείο παρουσιάζει τις ρυθμίσεις αυτές ως βήμα προς τον ψηφιακό μετασχηματισμό της αυτοδιοίκησης και την ενίσχυση της συμμετοχικής δημοκρατίας.
Ξεκαθάρισμα αρμοδιοτήτων και τέλος στις «γκρίζες ζώνες»
Κεντρικός πυλώνας της μεταρρύθμισης είναι η αποσαφήνιση των αρμοδιοτήτων μεταξύ:
κεντρικού κράτους, δήμων, περιφερειών.
Σήμερα, σε αρκετές περιπτώσεις, διαφορετικοί φορείς εμφανίζονται αρμόδιοι για το ίδιο αντικείμενο, γεγονός που δημιουργεί σύγχυση, καθυστερήσεις και αδυναμία συντονισμού.
Με τον νέο Κώδικα επιχειρείται: σαφής κατανομή ευθυνών, περιορισμός επικαλύψεων,
ενίσχυση της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης, βελτίωση της συνεργασίας μεταξύ των βαθμίδων διοίκησης.
Το υπουργείο υποστηρίζει ότι η μεταρρύθμιση θα επιτρέψει ταχύτερη λήψη αποφάσεων και αποτελεσματικότερη παροχή υπηρεσιών προς τους πολίτες.
Νέο πλαίσιο οικονομικής διαχείρισης
Σημαντικές παρεμβάσεις γίνονται και στον τομέα της οικονομικής λειτουργίας των ΟΤΑ.
Το τέταρτο βιβλίο του Κώδικα συγκεντρώνει για πρώτη φορά σε ενιαίο κείμενο: τους κανόνες οικονομικής διοίκησης, τις διαδικασίες δημοσίων συμβάσεων, τη διαχείριση περιουσίας, τα έσοδα δήμων και περιφερειών.
Σύμφωνα με το υπουργείο, επιδιώκεται: μεγαλύτερη διαφάνεια, μείωση των περιθωρίων αυθαίρετων ερμηνειών, αποτελεσματικότερος οικονομικός σχεδιασμός, αυστηρότερος έλεγχος νομιμότητας.
Παράλληλα, εισάγεται νέο σύστημα εποπτείας των πράξεων των ΟΤΑ μέσω της Αυτοτελούς Υπηρεσίας Ελέγχου Νομιμότητας, με στόχο — όπως τονίζεται — ο έλεγχος να αφορά αποκλειστικά τη νομιμότητα και όχι τη σκοπιμότητα των αποφάσεων.
Ένας ενιαίος Κώδικας αντί για διάσπαρτη νομοθεσία
Ένα από τα βασικά προβλήματα που επιχειρεί να λύσει η μεταρρύθμιση είναι η πολυνομία.
Μέχρι σήμερα, το θεσμικό πλαίσιο της αυτοδιοίκησης βασιζόταν σε εκατοντάδες τροπολογίες, νόμους και επιμέρους ρυθμίσεις διαφορετικών εποχών, οι οποίες συχνά αλληλοσυγκρούονταν ή απαιτούσαν εξειδικευμένη νομική γνώση για να εφαρμοστούν.
Ο νέος Κώδικας:
καταργεί ή ενσωματώνει παλαιότερες διατάξεις,
ενοποιεί το νομικό πλαίσιο,
επιδιώκει ενιαία εφαρμογή της νομοθεσίας,
μειώνει τη γραφειοκρατία για αιρετούς και πολίτες.
Σύμφωνα με κυβερνητικές πηγές, η φιλοδοξία είναι να δημιουργηθεί ένα «λειτουργικό εγχειρίδιο» για όλη την αυτοδιοίκηση.
Τα έξι βιβλία του νέου Κώδικα
Ο Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης οργανώνεται σε έξι βασικά βιβλία:

Οργάνωση της αυτοδιοίκησης και εκλογικό σύστημα
Όργανα διοίκησης και νομικά πρόσωπα
Αρμοδιότητες δήμων και περιφερειών
Οικονομική διοίκηση και συμβάσεις
Έλεγχος νομιμότητας και πειθαρχικό πλαίσιο
Γενικές διατάξεις και ενσωμάτωση ευρωπαϊκών προβλέψεων

Στο τελευταίο βιβλίο ενσωματώνεται και το πρόσθετο πρωτόκολλο του Ευρωπαϊκού Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας.
Η επόμενη μέρα της αυτοδιοίκησης
Η δημόσια διαβούλευση για τον νέο Κώδικα θα διαρκέσει έως τις 4 Ιουνίου 2026 μέσω της πλατφόρμας OpenGov.gr, ενώ η κυβέρνηση σχεδιάζει να φέρει το νομοσχέδιο προς ψήφιση στη Βουλή των Ελλήνων μέσα στον Ιούνιο.
Η μεταρρύθμιση αναμένεται να προκαλέσει έντονο πολιτικό και θεσμικό διάλογο, ιδιαίτερα γύρω από το νέο εκλογικό σύστημα και τον τρόπο που θα επηρεάσει τις πολιτικές ισορροπίες σε δήμους και περιφέρειες.
Σε κάθε περίπτωση, πρόκειται για μια συνολική αναδιάταξη του χάρτη της τοπικής αυτοδιοίκησης, με αλλαγές που δεν περιορίζονται μόνο στην εκλογική διαδικασία αλλά επεκτείνονται στον τρόπο λειτουργίας, ελέγχου και διοίκησης των ΟΤΑ σε ολόκληρη τη χώρα.