γράφει ο Νίκος Κυριαζής Η βασιλόπιτα αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά και αγαπημένα έθιμά μας. Στη συλλογική μας συνείδηση είναι συνδε...
γράφει ο Νίκος Κυριαζής
Η βασιλόπιτα αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά και αγαπημένα έθιμά μας. Στη συλλογική μας συνείδηση είναι συνδεδεμένη με την ευλογία της νέας χρονιάς, την ελπίδα, τη χαρά της συνάντησης και το μοίρασμα. Ωστόσο, η ουσία της παράδοσης αυτής είναι πολύ βαθύτερη από μια απλή τελετουργική κοπή ή ένα εορταστικό γλυκό. Η βασιλόπιτα γεννήθηκε μέσα από μια πράξη δικαιοσύνης, διακριτικής προσφοράς και έμπρακτης αγάπης προς τον άνθρωπο, το πνεύμα δηλαδή που χαρακτήρισε ολόκληρη τη ζωή και τη δράση του Μεγάλου Βασιλείου.
Σύμφωνα με την παράδοση, όταν η Καισάρεια απειλήθηκε από έναν άρχοντα που απαιτούσε λύτρα, ο Μέγας Βασίλειος ζήτησε από τους κατοίκους να συγκεντρώσουν χρυσά νομίσματα και πολύτιμα αντικείμενα. Όταν τελικά ο κίνδυνος απομακρύνθηκε, βρέθηκε μπροστά στο δύσκολο έργο της δίκαιης επιστροφής των τιμαλφών. Για να αποφευχθεί κάθε αδικία ή προσβολή, ζήτησε να τοποθετηθούν μέσα σε πίτες, οι οποίες μοιράστηκαν στους κατοίκους. Κατά τρόπο θαυμαστό, ο καθένας έλαβε αυτό που του ανήκε. Το γεγονός αυτό δεν αποτελεί απλώς έναν ευσεβή θρύλο· αποτυπώνει τη βαθιά ποιμαντική του ευαισθησία και την προσπάθειά του να προστατεύσει την αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπου.
Η κοινωνική του δράση, άλλωστε, υπήρξε μοναδική για την εποχή. Σε μια περίοδο όπου δεν υπήρχαν οργανωμένες δομές κοινωνικής πρόνοιας, ο Μέγας Βασίλειος δεν περιορίστηκε στη διδασκαλία ή στο κήρυγμα. Μοίρασε το μεγαλύτερο μέρος της προσωπικής του περιουσίας στους φτωχούς και, ως επίσκοπος Καισαρείας, διέθεσε και ό,τι απέμενε για τη δημιουργία της περίφημης «Βασιλειάδας». Το συγκρότημα αυτό αποτέλεσε μια πραγματική «πόλη της αγάπης», πτωχοκομείο, γηροκομείο, ξενώνες για ταξιδιώτες και πρόσφυγες, νοσοκομείο, λεπροκομείο, χώροι φιλοξενίας για ορφανά και εγκαταλελειμμένα παιδιά, εργαστήρια και εγκαταστάσεις για την κάλυψη καθημερινών αναγκών. Ο ίδιος φρόντιζε προσωπικά τους αρρώστους και τους ανήμπορους, αποδεικνύοντας ότι η αγάπη προς τον συνάνθρωπο δεν είναι θεωρία αλλά πράξη.
Αυτό είναι το πνεύμα που γέννησε το έθιμο της βασιλόπιτας, κοινωνική ευθύνη, διακριτική προσφορά, έμπρακτη αλληλεγγύη.
Και όμως, σήμερα παρατηρείται συχνά μια εμφανής αλλοίωση της ουσίας του. Από τις πρώτες ημέρες του Ιανουαρίου μέχρι και την περίοδο της Σαρακοστής, διοργανώνονται αμέτρητες κοπές πίτας από συλλόγους, φορείς, υπηρεσίες και οργανισμούς. Οι εκδηλώσεις αυτές συνοδεύονται από παρουσίες επισήμων, πολιτικών και κάθε είδους παραγόντων, από λόγους, φωτογραφήσεις, δημοσιεύσεις και επικοινωνιακή προβολή. Το ενδιαφέρον μετατοπίζεται από το νόημα της συνάντησης και της προσφοράς στη δημόσια εικόνα και την παρουσία.
Έτσι, ένα έθιμο που γεννήθηκε από την ταπεινότητα και τη διακριτικότητα κινδυνεύει να μετατραπεί σε σκηνικό δημοσίων σχέσεων. Η φιλανθρωπία, όταν υπάρχει, προβάλλεται. Η συμμετοχή μετριέται σε φωτογραφίες και αναρτήσεις. Το «φαίνεσθαι» συχνά υπερισχύει του «είναι». Η φιλαυτία και η ανάγκη προβολής υποκαθιστούν την ουσία της κοινωνικής ευθύνης.
Το πρόβλημα δεν είναι η ίδια η εκδήλωση ούτε η διατήρηση της παράδοσης. Οι κοινές συναντήσεις έχουν αξία και ενισχύουν τη συνοχή της κοινότητας. Το ζήτημα ανακύπτει όταν το έθιμο γίνεται αυτοσκοπός ή, ακόμη χειρότερα, εργαλείο προσωπικής ή πολιτικής προβολής. Όταν οι λόγοι περισσεύουν και η προσφορά απουσιάζει. Όταν η παρουσία προηγείται της ανάγκης.
Ο Μέγας Βασίλειος κινητοποίησε πλούσιους και φτωχούς για έναν και μόνο σκοπό, να μη μείνει κανείς αβοήθητος. Δεν τον απασχολούσε ποιος θα φανεί, αλλά ποιος θα ανακουφιστεί. Αυτή είναι η ουσία που καλούμαστε να θυμηθούμε.
Ίσως, τελικά, το ερώτημα δεν είναι πόσες βασιλόπιτες κόψαμε ή πόσες εκδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν το έθιμο διατηρεί το κοινωνικό του περιεχόμενο. Αν πίσω από κάθε κοπή πίτας υπάρχει μια πράξη στήριξης, μια βοήθεια, μια πραγματική έκφραση αλληλεγγύης.
Γιατί χωρίς ουσία, κάθε παράδοση κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα ακόμη τυπικό γεγονός. Και η βασιλόπιτα, που γεννήθηκε ως σύμβολο αγάπης και δικαιοσύνης, δεν πρέπει να καταλήξει απλώς ένα ακόμη «δήθεν».
Το πραγματικό νόημα της παράδοσης δεν βρίσκεται στην τελετή. Βρίσκεται στην πράξη.
Σύμφωνα με την παράδοση, όταν η Καισάρεια απειλήθηκε από έναν άρχοντα που απαιτούσε λύτρα, ο Μέγας Βασίλειος ζήτησε από τους κατοίκους να συγκεντρώσουν χρυσά νομίσματα και πολύτιμα αντικείμενα. Όταν τελικά ο κίνδυνος απομακρύνθηκε, βρέθηκε μπροστά στο δύσκολο έργο της δίκαιης επιστροφής των τιμαλφών. Για να αποφευχθεί κάθε αδικία ή προσβολή, ζήτησε να τοποθετηθούν μέσα σε πίτες, οι οποίες μοιράστηκαν στους κατοίκους. Κατά τρόπο θαυμαστό, ο καθένας έλαβε αυτό που του ανήκε. Το γεγονός αυτό δεν αποτελεί απλώς έναν ευσεβή θρύλο· αποτυπώνει τη βαθιά ποιμαντική του ευαισθησία και την προσπάθειά του να προστατεύσει την αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπου.
Η κοινωνική του δράση, άλλωστε, υπήρξε μοναδική για την εποχή. Σε μια περίοδο όπου δεν υπήρχαν οργανωμένες δομές κοινωνικής πρόνοιας, ο Μέγας Βασίλειος δεν περιορίστηκε στη διδασκαλία ή στο κήρυγμα. Μοίρασε το μεγαλύτερο μέρος της προσωπικής του περιουσίας στους φτωχούς και, ως επίσκοπος Καισαρείας, διέθεσε και ό,τι απέμενε για τη δημιουργία της περίφημης «Βασιλειάδας». Το συγκρότημα αυτό αποτέλεσε μια πραγματική «πόλη της αγάπης», πτωχοκομείο, γηροκομείο, ξενώνες για ταξιδιώτες και πρόσφυγες, νοσοκομείο, λεπροκομείο, χώροι φιλοξενίας για ορφανά και εγκαταλελειμμένα παιδιά, εργαστήρια και εγκαταστάσεις για την κάλυψη καθημερινών αναγκών. Ο ίδιος φρόντιζε προσωπικά τους αρρώστους και τους ανήμπορους, αποδεικνύοντας ότι η αγάπη προς τον συνάνθρωπο δεν είναι θεωρία αλλά πράξη.
Αυτό είναι το πνεύμα που γέννησε το έθιμο της βασιλόπιτας, κοινωνική ευθύνη, διακριτική προσφορά, έμπρακτη αλληλεγγύη.
Και όμως, σήμερα παρατηρείται συχνά μια εμφανής αλλοίωση της ουσίας του. Από τις πρώτες ημέρες του Ιανουαρίου μέχρι και την περίοδο της Σαρακοστής, διοργανώνονται αμέτρητες κοπές πίτας από συλλόγους, φορείς, υπηρεσίες και οργανισμούς. Οι εκδηλώσεις αυτές συνοδεύονται από παρουσίες επισήμων, πολιτικών και κάθε είδους παραγόντων, από λόγους, φωτογραφήσεις, δημοσιεύσεις και επικοινωνιακή προβολή. Το ενδιαφέρον μετατοπίζεται από το νόημα της συνάντησης και της προσφοράς στη δημόσια εικόνα και την παρουσία.
Έτσι, ένα έθιμο που γεννήθηκε από την ταπεινότητα και τη διακριτικότητα κινδυνεύει να μετατραπεί σε σκηνικό δημοσίων σχέσεων. Η φιλανθρωπία, όταν υπάρχει, προβάλλεται. Η συμμετοχή μετριέται σε φωτογραφίες και αναρτήσεις. Το «φαίνεσθαι» συχνά υπερισχύει του «είναι». Η φιλαυτία και η ανάγκη προβολής υποκαθιστούν την ουσία της κοινωνικής ευθύνης.
Το πρόβλημα δεν είναι η ίδια η εκδήλωση ούτε η διατήρηση της παράδοσης. Οι κοινές συναντήσεις έχουν αξία και ενισχύουν τη συνοχή της κοινότητας. Το ζήτημα ανακύπτει όταν το έθιμο γίνεται αυτοσκοπός ή, ακόμη χειρότερα, εργαλείο προσωπικής ή πολιτικής προβολής. Όταν οι λόγοι περισσεύουν και η προσφορά απουσιάζει. Όταν η παρουσία προηγείται της ανάγκης.
Ο Μέγας Βασίλειος κινητοποίησε πλούσιους και φτωχούς για έναν και μόνο σκοπό, να μη μείνει κανείς αβοήθητος. Δεν τον απασχολούσε ποιος θα φανεί, αλλά ποιος θα ανακουφιστεί. Αυτή είναι η ουσία που καλούμαστε να θυμηθούμε.
Ίσως, τελικά, το ερώτημα δεν είναι πόσες βασιλόπιτες κόψαμε ή πόσες εκδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν το έθιμο διατηρεί το κοινωνικό του περιεχόμενο. Αν πίσω από κάθε κοπή πίτας υπάρχει μια πράξη στήριξης, μια βοήθεια, μια πραγματική έκφραση αλληλεγγύης.
Γιατί χωρίς ουσία, κάθε παράδοση κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα ακόμη τυπικό γεγονός. Και η βασιλόπιτα, που γεννήθηκε ως σύμβολο αγάπης και δικαιοσύνης, δεν πρέπει να καταλήξει απλώς ένα ακόμη «δήθεν».
Το πραγματικό νόημα της παράδοσης δεν βρίσκεται στην τελετή. Βρίσκεται στην πράξη.
Υ.Γ. Η προσφορά δεν μετριέται με δηλώσεις παρουσίες, ούτε με ανακοινώσεις παρουσίας. Όσο για τους κάθε λογής «πολιτευτές», καλό είναι να θυμούνται ότι η κοινωνία δεν έχει ανάγκη από υποψήφιους στις εκδηλώσεις, αλλά από ανθρώπους χρήσιμους στην πράξη.
Για το kalavrytanews.com
.jpg)
Νίκος Κυριαζής
Δημοσιογράφος
Μέλος της Ένωσης Συντακτών
Περιοδικού και Ηλεκτρονικού Τύπου (ΕΣΠΗΤ)
Δεν υπάρχουν σχόλια