- Γράφει ο Νίκος Κυριαζής
Ένας από αυτούς ήταν ο πατέρας μου, Παναγιώτης (Τάκης) Κυριαζής (1927–2003), Λεχουρίτης λαϊκός τεχνίτης και πετροπελεκητής, ένας άνθρωπος που αφιέρωσε τη ζωή του στην παραδοσιακή τέχνη της πέτρας. Τα έργα του, λαξευμένα στο χέρι, συναντώνται σε διάφορες περιοχές της Αχαΐας, αποτελώντας ζωντανά δείγματα μιας τέχνης που περνούσε από γενιά σε γενιά και απαιτούσε υπομονή, δύναμη, γνώση και πραγματική μαστοριά.
Η αναφορά στο όνομά του δεν είναι απλώς μια οικογενειακή αναδρομή. Είναι μια αφορμή να θυμηθούμε μια ολόκληρη παράδοση ανθρώπων που διαμόρφωσαν την αρχιτεκτονική φυσιογνωμία της ορεινής Αχαΐας.
Οι περίφημοι πετροπελεκητάδες της Αχαΐας
Σε ολόκληρη την Αχαΐα σώζονται αξιοθαύμαστα δείγματα μιας ιδιαίτερης λαϊκής αρχιτεκτονικής, η οποία αναπτύχθηκε κυρίως από τις αρχές του 18ου αιώνα. Κύριοι φορείς της υπήρξαν οι περίφημοι πετροπελεκητάδες Κλουκινοχωρίτες, γνωστοί και ως Βαρβαρίτες ή Αγιοβαρβαρίτες μάστορες.
Η ονομασία τους συνδέεται με τον τόπο καταγωγής τους, τα ιστορικά Κλουκινοχώρια ή Κλουκίνες, στην ευρύτερη περιοχή της σημερινής Ακράτας. Ανάμεσα στα χωριά αυτά συγκαταλέγονται η Αγία Βαρβάρα, το Αγρίδι, ο Σόλος, η Περιστέρα, το Μεσορρούγι και η Ζαρούχλα, στους πρόποδες του Χελμού.
Στην αρχαιότητα, στην ίδια ευρύτερη περιοχή βρισκόταν η Νώνακρις, η οποία ανήκε στην αρχαία Αρκαδία. Η παλαιότερη ονομασία «χωριά της Νωνάκριδος» διατηρήθηκε μέχρι τους μεσαιωνικούς χρόνους.
Μετά τη Φραγκική κατάκτηση του 1204, η περιοχή συνδέθηκε με τον Λατίνο Αρχιεπίσκοπο Πατρών Αντέλο και την Παρισινή Μονή του Cluny, γεγονός με το οποίο συνδέεται η μεταγενέστερη ονομασία «Κλουκίνες» και «Κλουκινοχώρια».
Οι Βαρβαρίτες μάστορες απέκτησαν ιδιαίτερη φήμη για την τεχνική τους, η οποία αποτυπώθηκε σε γεφύρια, κατοικίες, πυργόσπιτα, καμπαναριά και άλλα δημόσια ή ιδιωτικά έργα.
Πέτρα και ξύλο: Μια ξεχωριστή αρχιτεκτονική τέχνη
Η τεχνική των Βαρβαριτών μαστόρων διακρίνεται για τον ιδιαίτερο συνδυασμό πέτρας και ξύλου. Η πέτρα αποτελούσε το βασικό οικοδομικό υλικό, ενώ το ξύλο χρησιμοποιούνταν σε οριζόντιες ενισχυτικές ζώνες, συμβάλλοντας στη συνολική αντοχή και αντισεισμική συμπεριφορά των κατασκευών.
Οι τεχνίτες γνώριζαν να λαξεύουν με εξαιρετική επιμέλεια τα αγκωνάρια, τα κεφαλάρια, τα πρέκια, τους λαμπάδες και τα ανώφλια, ενώ για την υπόλοιπη τοιχοποιία χρησιμοποιούσαν ακατέργαστη πέτρα. Οι στέγες καλύπτονταν συχνά με πέτρινες σχιστόπλακες, δημιουργώντας ένα αρμονικό σύνολο με το φυσικό περιβάλλον.
Η τέχνη τους διαφοροποιήθηκε από εκείνη των Ηπειρωτών, των Μακεδόνων και των Λαγκαδινών μαστόρων, καθώς οι Βαρβαρίτες ανέπτυξαν ένα δικό τους αρχιτεκτονικό ύφος, προσαρμοσμένο στις ανάγκες και τις οικονομικές δυνατότητες κάθε οικογένειας.
Όπως αναλύει ο πολιτικός μηχανικός και συγγραφέας Βασίλειος Χριστόπουλος στο έργο του «Αχαΐα», της σειράς «Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική» (εκδόσεις Μέλισσα, Αθήνα 1984), η πέτρα αποτελούσε το κύριο υλικό των παραδοσιακών κατοικιών, με το ξύλο να λειτουργεί ως σημαντικό ενισχυτικό στοιχείο.
Τα μπουλούκια των μαστόρων και η «στράτα της ξενιτειάς»
Μετά τη γιορτή του Αγίου Φιλίππου, στις 14 Νοεμβρίου, ή το αργότερο μέχρι την Αγία Βαρβάρα, στις 4 Δεκεμβρίου, οι μάστορες αποχαιρετούσαν τις οικογένειές τους και έπαιρναν τον δρόμο της ξενιτιάς.
Κατευθύνονταν κυρίως προς τις πεδινές περιοχές, όπου υπήρχε μεγαλύτερη οικοδομική δραστηριότητα και περισσότερες δυνατότητες εργασίας. Επέστρεφαν συνήθως το Μεγάλο Σάββατο, φέρνοντας μαζί τους χρήματα, δώρα και προμήθειες για τις οικογένειές τους.
Η ζωή και οι μετακινήσεις τους αποτυπώθηκαν και στη δημοτική παράδοση, μέσα από τραγούδια που διασώθηκαν από γενιά σε γενιά:
Η πέτρινη κληρονομιά της ορεινής Αχαΐας
Η ορεινή Αχαΐα διαθέτει έναν εντυπωσιακό πλούτο παραδοσιακών οικισμών. Στις πλαγιές του Παναχαϊκού, του Ερυμάνθου, των Αροανίων και του Αφροδισίου, δεκάδες χωριά διατήρησαν την αρχιτεκτονική τους φυσιογνωμία.
Στην περιοχή των Καλαβρύτων ξεχωρίζουν η Ζαχλωρού, οι Ρογόι, η Κερπινή, τα Δουμενά, το Σκεπαστό, η Κέρτεζη, οι Άνω και Κάτω Λουσοί, το Λειβάρτζι, το Λεχούρι, το Σοποτό και η Δάφνη.
Στην ευρύτερη περιοχή της Νωνάκριδος συναντάμε τα ιστορικά Κλουκινοχώρια, ενώ στην περιοχή της Κλειτορίας και των Παΐων διασώζονται οικισμοί με αξιόλογα δείγματα παραδοσιακής αρχιτεκτονικής, όπως τα Φίλια, το Λευκάσιο, τα Κρινόφυτα, η Λυκούρια, το Παγκράτι, η Σκοτάνη και η Αμυγδαλιά.
Η πέτρα δεν ήταν απλώς ένα οικοδομικό υλικό. Ήταν το στοιχείο που συνέδεε τον άνθρωπο με τον τόπο του. Τα σπίτια, οι πλατείες, τα γεφύρια, οι μύλοι, οι εκκλησίες και τα καμπαναριά αποτελούσαν κομμάτια μιας ενιαίας αρχιτεκτονικής ταυτότητας.
Κάθε χωριό είχε τη δική του φυσιογνωμία και κάθε μάστορας άφηνε το προσωπικό του αποτύπωμα.
Πύργοι και πυργόσπιτα: Η πέτρα ως προστασία και ιστορία
Ιδιαίτερο κεφάλαιο της λαϊκής αρχιτεκτονικής της Αχαΐας αποτελούν οι πύργοι και τα πυργόσπιτα, που συνδέονται κυρίως με την περίοδο 1770–1830.
Πρόκειται για οχυρωμένες κατοικίες, οι οποίες εξυπηρετούσαν τόσο τις ανάγκες διαβίωσης όσο και την προστασία των οικογενειών σε μια εποχή έντονων κοινωνικών και πολιτικών αναταραχών.
Στους Κάτω Λουσούς βρίσκεται ο ιστορικός πύργος της οικογένειας Πετιμεζά, ενώ στην Κέρτεζη ο πύργος του Χασαπόπουλου. Στην Κερπινή διασώζονται πυργόσπιτα της οικογένειας Ζαΐμη και άλλων σημαντικών οικογενειών της περιοχής.
Στην Αγία Βαρβάρα βρίσκονται οι πύργοι του Θεοχαρόπουλου και του Αργυριάδη, ενώ στη Ζαρούχλα διατηρούνται πύργοι ιστορικών οικογενειών, όπως των Φωτήλα και Χαραλάμπη.
Αξιόλογα οχυρωματικά κτίσματα συναντά κανείς ακόμη στο Αλεποχώρι, στη Δάφνη, στο Σοποτό, στο Αγρίδι και στη Νάσια.
Η άγνωστη συμβολή των μαστόρων στον Αγώνα του 1821
Η προσφορά των Βαρβαριτών μαστόρων δεν περιορίστηκε στην οικοδομική δραστηριότητα. Σύμφωνα με ιστορικές αναφορές, συμμετείχαν και σε έργα που συνδέονταν με την Ελληνική Επανάσταση του 1821.
Η τεχνική τους γνώση αξιοποιήθηκε στην επισκευή φρουρίων, στην οχύρωση στρατηγικών θέσεων και στην κατασκευή λαγουμιών, τα οποία χρησιμοποιούνταν για στρατιωτικούς σκοπούς.
Ο ερευνητής Χρήστος Κωνσταντινόπουλος έχει επισημάνει ότι η συμβολή των χτιστών στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας δεν έχει ερευνηθεί συστηματικά, παρά το γεγονός ότι το επαναστατημένο Έθνος αξιοποίησε επανειλημμένα τις τεχνικές τους γνώσεις.
Ανάμεσα στις ιστορικές αναφορές περιλαμβάνεται και η κατασκευή λαγουμιού για την ανατίναξη της πύλης του Κάστρου της Πάτρας, μετά την εξέγερση των Πατρινών στις 23 Μαρτίου 1821, κατόπιν υπόδειξης του Καπετάν Καρατζά.
Πρόκειται για μια λιγότερο γνωστή πλευρά της ιστορίας των ανθρώπων της πέτρας, που αξίζει να αναδειχθεί περισσότερο.
Μια κληρονομιά που δεν σβήνει
Σήμερα, πολλά από τα έργα των παλιών μαστόρων εξακολουθούν να στέκουν όρθια, παρά το πέρασμα των δεκαετιών. Κάθε πέτρα, κάθε λαξευμένο αγκωνάρι, κάθε πρέκι και κάθε καμπαναριό αποτελούν μαρτυρίες μιας εποχής κατά την οποία η οικοδομή ήταν τέχνη και ο μάστορας δημιουργός.
Ανάμεσα σε αυτούς τους ανθρώπους υπήρξε και ο Παναγιώτης (Τάκης) Κυριαζής, ο Λεχουρίτης τεχνίτης που με τη δουλειά του άφησε τη δική του παρακαταθήκη στην Αχαΐα.
Γιατί τελικά, οι πραγματικοί τεχνίτες δεν κρίνονται από τα λόγια που γράφονται για αυτούς, αλλά από τα έργα που αφήνουν πίσω τους.
Το έργο του μνημονεύεται σε κάθε γωνιά της Αχαΐας και όχι μόνο. Είναι η δική του σιωπηλή υπογραφή πάνω στην πέτρα, μια υπογραφή που δεν σβήνει με τον χρόνο.
Νίκος Κυριαζής
Για την τεκμηρίωση του ιστορικού και αρχιτεκτονικού πλαισίου του αφιερώματος αξιοποιούνται οι ακόλουθες αναφορές και βιβλιογραφικές παραπομπές, όπως περιλαμβάνονται στο αρχικό κείμενο:
1. Βασίλειος Χριστόπουλος, «Αχαΐα», σειρά Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική, εκδόσεις Μέλισσα, Αθήνα 1984. Αναφορά στην παραδοσιακή αρχιτεκτονική της Αχαΐας, στην τεχνική των Βαρβαριτών μαστόρων, στη χρήση της πέτρας και του ξύλου και στους παραδοσιακούς οικισμούς.
2. Αθανάσιος Θ. Φωτόπουλος, ιστορικές και λαογραφικές αναφορές στους Κλουκινοχωρίτες μαστόρους, στα μπουλούκια, στις μετακινήσεις τους και στη «στράτα της ξενιτειάς».
3. Χρήστος Κωνσταντινόπουλος, ιστορική έρευνα για τη συμβολή των χτιστών και των μαστόρων στον Αγώνα της Ελληνικής Ανεξαρτησίας του 1821.
4. Αρχεία του Κράτους, ιστορικά έγγραφα, αναφορές και υπομνήματα μαστόρων σχετικά με την αξιοποίησή τους σε στρατιωτικά και οχυρωματικά έργα κατά την Επανάσταση του 1821.
5. Ιστορικές και λαογραφικές αναφορές για την αρχαία Νώνακρι, τα Κλουκινοχώρια, τη Φραγκική κατάκτηση του 1204 και τη σύνδεση της περιοχής με τη Μονή Cluny.
6. Δημοτική προφορική παράδοση, τραγούδια και αφηγήσεις για τα μπουλούκια των Κλουκινοχωριτών μαστόρων και τις επαγγελματικές μετακινήσεις τους προς τις πεδινές περιοχές της Αχαΐας.
.jpg)










Σχόλια