Η μεγάλη οικολογική κρίση στα ελατοδάση των Καλαβρύτων

Τα ελατοδάση των Καλαβρύτων βρίσκονται σήμερα μπροστά σε μία από τις σοβαρότερες περιβαλλοντικές κρίσεις των τελευταίων δεκαετιών. Η εικόνα των ξεραμένων ελάτων, με το χαρακτηριστικό χάλκινο και σκουριασμένο χρώμα, εξαπλώνεται όλο και περισσότερο στις ορεινές περιοχές της Αχαΐας, προκαλώντας έντονη ανησυχία σε δασολόγους, επιστήμονες, κατοίκους και φορείς της περιοχής.
Η κατάσταση που παρατηρείται δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο ή παροδικό φαινόμενο. Πρόκειται για ένα σύνθετο οικολογικό πρόβλημα που συνδέεται άμεσα με την κλιματική κρίση, τη μακροχρόνια μείωση των βροχοπτώσεων (παρά την φετινή βελτίωση) και των χιονοπτώσεων, την υποβάθμιση των εδαφών, τη μείωση των υπόγειων υδάτων, αλλά και τη μαζική εξάπλωση φλοιοφάγων και ξυλοφάγων εντόμων, κυρίως της υποοικογένειας Scolytinae.
Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι τα έλατα, ιδιαίτερα η κεφαλληνιακή ελάτη (Abies cephalonica), εξασθενούν σοβαρά εξαιτίας της παρατεταμένης ξηρασίας και της αυξανόμενης θερμικής πίεσης. Τα στρεσαρισμένα δέντρα χάνουν σταδιακά τη φυσική τους άμυνα και γίνονται εξαιρετικά ευάλωτα στις επιθέσεις εντόμων και παθογόνων οργανισμών.
Η ανησυχητική εικόνα στα Καλάβρυτα
Στην περιοχή του Αισθητικού Δάσους Καλαβρύτων και στις ευρύτερες ελατοσκεπείς εκτάσεις της περιοχής, η εικόνα της ξήρανσης γίνεται πλέον εμφανής σε μεγάλες επιφάνειες. Οι νεκρώσεις εντοπίζονται ιδιαίτερα:
σε πλαγιές με έντονες κλίσεις, σε βραχώδη και φτωχά εδάφη, σε περιοχές χαμηλότερου υψομέτρου, αλλά και σε θέσεις με μειωμένη εδαφική υγρασία.
Ο διευθυντής του Ινστιτούτου Δασικών Ερευνών Σάββας Καζαντζίδης ανέφερε σε σχετική έκθεσή του προς το Υπουργείο Περιβάλλοντος ότι σε πολλές από τις προσβεβλημένες περιοχές εντοπίστηκαν πολυάριθμες προνύμφες ξυλοφάγων εντόμων κάτω από τον φλοιό των νεκρωμένων ελάτων.
Η κλιματική κρίση και η απώλεια του χιονιού
Καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη του φαινομένου παίζει η συνεχής μείωση των χιονοπτώσεων στα ελληνικά βουνά. Το χιόνι λειτουργούσε επί δεκαετίες ως φυσική δεξαμενή νερού, τροφοδοτώντας σταδιακά τα εδάφη και τον υδροφόρο ορίζοντα κατά την άνοιξη και το καλοκαίρι.
Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη του Ινστιτούτου Περιβαλλοντικών Ερευνών και Βιώσιμης Ανάπτυξης του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, η Ελλάδα έχασε κατά μέσο όρο 1,5 ημέρα χιονοκάλυψης κάθε χρόνο την περίοδο 1991-2020. Η εξέλιξη αυτή θεωρείται εξαιρετικά κρίσιμη για τα ορεινά οικοσυστήματα της χώρας.
Η ξηρότητα επιδεινώνεται ακόμη περισσότερο από τις αυξημένες θερμοκρασίες, τα παρατεταμένα κύματα καύσωνα, τη μείωση της εδαφικής υγρασίας, και την ταχύτερη εξάτμιση του διαθέσιμου νερού.
Οι επιστήμονες υπογραμμίζουν ότι το εδαφικό νερό χάνεται πλέον πολύ πιο γρήγορα σε σχέση με το παρελθόν, ενώ οι πηγές και οι υπόγειοι υδροφορείς παρουσιάζουν σημαντική μείωση παροχής.
Τα στοιχεία των βροχοπτώσεων
Η εικόνα της κλιματικής πίεσης αποτυπώνεται και στα μετεωρολογικά στοιχεία της περιοχής.
Στο Αισθητικό Δάσος Καλαβρύτων το προηγούμενο έτος καταγράφηκαν συνολικά μόλις 725,8 χιλιοστά βροχής, ενώ μέχρι τα μέσα Μαΐου της φετινής χρονιάς οι βροχοπτώσεις είχαν ήδη φτάσει τα 749,2 χιλιοστά.
Παρά τη φετινή βελτίωση, οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι τα δάση έχουν ήδη υποστεί πολυετή υδατική καταπόνηση, η οποία έχει αποδυναμώσει σημαντικά μεγάλο αριθμό δέντρων.
Πώς ξεκινά η ξήρανση της ελάτης
Η ξήρανση της ελάτης εμφανίζεται συνήθως με κοκκίνισμα των άκρων των κλαδιών, ξήρανση της κορυφής, πτώση των βελόνων, εκροή ρητίνης από τον κορμό, εμφάνιση νεκρών κλάδων στη μέση της κόμης, και σταδιακή πλήρη νέκρωση του δέντρου.
Σε αρκετές περιπτώσεις η κατάρρευση του δέντρου μπορεί να συμβεί μέσα σε λίγες εβδομάδες ή μήνες.
Οι επιστημονικές μελέτες των τελευταίων δεκαετιών αποδίδουν το φαινόμενο στην παρατεταμένη ξηρασία, στη θερμική καταπόνηση, στις δευτερογενείς προσβολές από φλοιοφάγα έντομα, αλλά πιθανώς και σε μύκητες που προσβάλλουν το ριζικό σύστημα.
Οι πρώτες μεγάλες ξηράνσεις και οι ιστορικές καταγραφές
Το φαινόμενο δεν είναι άγνωστο στην Ελλάδα. Ήδη από τη δεκαετία του 1980 και ιδιαίτερα μετά τη μεγάλη ξηρασία του 1987, είχαν παρατηρηθεί εκτεταμένες ξηράνσεις ελάτης στην Πελοπόννησο και σε άλλες περιοχές της χώρας.
Ο Μπαζίγος (1991) είχε καταγράψει ότι στην Πελοπόννησο οι εντονότερες προσβολές εμφανίζονταν στα χαμηλότερα υψόμετρα και ότι η εξάπλωση του φαινομένου ακολουθούσε πορεία από νότο προς βορρά.
Ο Διαμαντής (1991), μελετώντας βροχομετρικά δεδομένα, διαπίστωσε σημαντική συσχέτιση ανάμεσα στη θνησιμότητα των ελάτων και στη μείωση των βροχοπτώσεων κατά την περίοδο Απριλίου – Ιουλίου.
Ο Παπαδόπουλος (2002), εξετάζοντας στοιχεία από τα ελληνικά δασαρχεία για την περίοδο 1987-1998, κατέγραψε ότι η ξήρανση εμφανίστηκε σε μεγάλο ποσοστό των ελατοδασών της χώρας, κυρίως σε υψόμετρα μεταξύ 830 και 1460 μέτρων.
Οι φλοιοφάγοι οργανισμοί και η εξάπλωση των προσβολών
Τα φλοιοφάγα έντομα εκμεταλλεύονται τα εξασθενημένα δέντρα και αναπτύσσονται κάτω από τον φλοιό και μέσα στο ξύλο. Εκεί δημιουργούν στοές, διακόπτοντας τη μεταφορά νερού και θρεπτικών στοιχείων.
Το αποτέλεσμα είναι η ταχεία κατάρρευση των δέντρων, η μαζική εξάπλωση των προσβολών, και η δημιουργία μεγάλων συστάδων νεκρής δασικής βλάστησης.
Οι δασολόγοι προειδοποιούν ότι τα νεκρά δέντρα λειτουργούν ως εστίες αναπαραγωγής των εντόμων, γεγονός που επιταχύνει την προσβολή και υγιών δέντρων.
Οι προτεινόμενες λύσεις
Η επιστημονική κοινότητα θεωρεί ότι η μόνη αποτελεσματική διαχειριστική παρέμβαση είναι η άμεση υλοτόμηση των νεκρών και προσβεβλημένων δέντρων, η απομάκρυνση της ξυλώδους μάζας, ή όπου αυτό δεν είναι δυνατό, η αποφλοίωση των κορμών.
Οι παρεμβάσεις πρέπει να πραγματοποιούνται κυρίως:
από το φθινόπωρο έως την άνοιξη, όταν τα έντομα βρίσκονται κάτω από τον φλοιό ως νύμφες.
Οι ειδικοί τονίζουν ότι αν γίνουν επεμβάσεις μέσα στο καλοκαίρι, υπάρχει κίνδυνος απελευθέρωσης μεγάλου αριθμού εντόμων και περαιτέρω εξάπλωσης των προσβολών.
Ωστόσο, στα δύσβατα ελατοδάση των Καλαβρύτων η κατάσταση είναι ιδιαίτερα δύσκολη. Σε πολλές περιοχές δεν μπορούν να εισέλθουν μηχανήματα, απαιτούνται εξειδικευμένοι δασεργάτες και το κόστος των παρεμβάσεων είναι πολύ υψηλό.
Ο κίνδυνος πυρκαγιών
Αν και τα ελατοδάση δεν είναι τόσο εύφλεκτα όσο τα πευκοδάση, οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι η συσσώρευση τεράστιων ποσοτήτων νεκρής ξυλώδους μάζας αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο μεγάλων πυρκαγιών.
Η ανησυχία είναι ακόμη μεγαλύτερη επειδή τα οικοσυστήματα της ελάτης δεν είναι προσαρμοσμένα στη φωτιά, η φυσική αναγέννηση μετά από πυρκαγιά είναι εξαιρετικά δύσκολη, και υπάρχει κίνδυνος μόνιμης απώλειας ολόκληρων δασικών εκτάσεων.
Ένα ευρωπαϊκό πρόβλημα
Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην Ελλάδα. Μαζικές προσβολές από φλοιοφάγα έντομα και εκτεταμένες ξηράνσεις κωνοφόρων καταγράφονται πλέον στην Ιταλία, στην Ισπανία,
αλλά και σε πολλές περιοχές της Κεντρικής Ευρώπης.
Η παρατεταμένη ξηρασία και η άνοδος της θερμοκρασίας δημιουργούν ιδανικές συνθήκες για την εξάπλωση των εντόμων και την αποδυνάμωση των δασικών οικοσυστημάτων.
Η ανάγκη άμεσης δράσης
Οι επιστήμονες και οι δασικές υπηρεσίες επισημαίνουν ότι χωρίς άμεση χρηματοδότηση και ουσιαστική ενίσχυση των δασικών υπηρεσιών, η κατάσταση μπορεί να εξελιχθεί ανεξέλεγκτα τα επόμενα χρόνια.
Η αποδυνάμωση της δασικής υπηρεσίας, η έλλειψη προσωπικού, η εγκατάλειψη της υπαίθρου και η περιορισμένη διαχείριση των δασών δυσκολεύουν την έγκαιρη αντιμετώπιση του προβλήματος.
Τα ελατοδάση των Καλαβρύτων αποτελούν έναν ανεκτίμητο φυσικό πλούτο για την Πελοπόννησο και ολόκληρη τη χώρα. Η σημερινή εικόνα των ξηραμένων δέντρων δεν είναι μόνο μία περιβαλλοντική προειδοποίηση, είναι ένα ξεκάθαρο μήνυμα ότι η κλιματική κρίση έχει ήδη φτάσει στα ελληνικά βουνά και μεταβάλλει δραματικά τα οικοσυστήματα που γνωρίζαμε μέχρι σήμερα.
Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν το φαινόμενο θα συνεχιστεί, αλλά αν θα υπάρξει έγκαιρη, σοβαρή και οργανωμένη παρέμβαση ώστε να σωθεί ό,τι ακόμη μπορεί να σωθεί από τα ελατοδάση των Καλαβρύτων και των υπόλοιπων ορεινών περιοχών της Ελλάδας.

για το ΚΑΛΑΒΡΥΤΑ-NEWS

Νίκος Κυριαζής