Η μοναδική προσωπογραφία του Κωνσταντίνου ΙΑ’ Παλαιολόγου στην Μονή των Ταξιαρχών Αιγιαλείας

Μια σπουδαία ανακάλυψη ήρθε στο φως πριν από ένα χρόνο περίπου, κατά τις εργασίες συντήρησης του καθολικού της Παλαιάς Μονής Ταξιαρχών, μόλ...

Μια σπουδαία ανακάλυψη ήρθε στο φως πριν από ένα χρόνο περίπου, κατά τις εργασίες συντήρησης του καθολικού της Παλαιάς Μονής Ταξιαρχών, μόλις 15 χλμ από το Αίγιο, εντοπίστηκε η μοναδική εν ζωή προσωπογραφία του τελευταίου αυτοκράτορα του Βυζαντίου, Κωνσταντίνου ΙΑ’ Παλαιολόγου (6 Ιανουαρίου 1449 - 29 Μαΐου 1453). Η προσωπογραφία αυτή, μέρος του δεύτερου στρώματος τοιχογράφησης της Μονής, χρονολογείται με ασφάλεια στα μέσα του 15ου αιώνα και αποτυπώνει με ακρίβεια τα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά του αυτοκράτορα σε μια αυθεντική, μη τυποποιημένη μορφή, που αποπνέει ηρεμία, ευγένεια και γήινη παρουσία.
Ο ζωγράφος φαίνεται να είχε απευθείας επαφή με τον ίδιο τον Κωνσταντίνο, καθώς το πορτρέτο δεν είναι ιδεαλιστικό ή επίσημο αλλά προσωπικό. Ο αυτοκράτορας απεικονίζεται ώριμος, με λεπτό πρόσωπο, να φέρει αυτοκρατορικά διάσημα όπως πορφυρό μανδύα με χρυσοκέντητα μετάλλια που φέρουν δικέφαλους αετούς με στέμμα, διάλιθο στέμμα και σταυροφόρο σκήπτρο, όλα στοιχεία που επιτρέπουν στον θεατή να ταυτοποιήσει τον άνδρα ως αυτοκράτορα. Πρόκειται για την τελευταία χρονολογικά σωζόμενη προσωπογραφία αυτοκράτορα στη βυζαντινή μνημειακή ζωγραφική, καθώς και για το μοναδικό πορτρέτο του Κωνσταντίνου ΙΑ’ Παλαιολόγου σύγχρονο με τη σύντομη βασιλεία του.
Η Μονή των Ταξιαρχών έχει μακραίωνη ιστορία που ξεκινά με τον Όσιο Λεόντιο, γεννημένο περί το 1377 στη Μονεμβασιά. Καταγόταν από αρχοντική οικογένεια και ήταν υιός του Ανδρέα Μαμωνά, δούκα της Μονεμβασίας, και της Θεοδώρας Παλαιολογίνης, κόρης του Αυτοκράτορα Ανδρόνικου Δ’. Μετά το θάνατο της μητέρας του έγινε μοναχός και γύρω στα 1415-1420 εγκαταστάθηκε στο όρος Κλωκός, άνω του Αιγίου, στη θέση που σήμερα είναι γνωστή ως «Παλαιομονάστηρο». Εκεί ίδρυσε το ασκηταριό του, που στη συνέχεια, με τη στήριξη των θείων του Θωμά και Δημητρίου Παλαιολόγων, μετατράπηκε σε μεγαλοπρεπές μοναστήρι γύρω στο 1450. Οι αδελφοί Παλαιολόγοι, θαυμαστές της αρετής του Οσίου Λεοντίου, δώρισαν στη Μονή τα Άχραντα Πάθη του Σωτήρος Χριστού, τα οποία σώζονται μέχρι σήμερα.
Η Μονή υπέστη αλλεπάλληλες καταστροφές, από τους Τούρκους το 1500 και το 1620, ενώ ξανακτίστηκε στη σημερινή της τοποθεσία κοντά στον Σελινούντα, επ’ ονόματι των Αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ. Το 1772, κατά τα Ορλωφικά, οι Τουρκαλβανοί επιτέθηκαν ξανά, καταστρέφοντας τη Μονή. Οι μοναχοί κατάφεραν να σώσουν τα Άχραντα Πάθη και άλλα λείψανα. Το 1775 η Μονή ανακατασκευάστηκε με την σημερινή μορφή της, όπως φαίνεται και από σχέδιο του B.G. Barsky. Το καθολικό είναι σταυρόσχημο, τετρακίονο με οκταγωνικό τρούλο και μαρμαροσκάλιτα παράθυρα, στολισμένο με αγιογραφίες των Δ.Κ. Φάνελλη, Α. Μανέλη και Ι. Οικονόμου.
Κατά την Τουρκοκρατία η Μονή αποτελούσε πνευματικό και εθνικό προπύργιο. Σημαντική ήταν η συμβολή της στην Επανάσταση του 1821, ο ηγούμενος Σάββας Βερσοβίτης συμμετείχε στη Μυστική Συνέλευση της Βοστίτσας, ενώ οι μοναχοί πολέμησαν στο πλευρό του Παλαιών Πατρών Γερμανού και χρησιμοποιήθηκε ως αποθήκη πολεμοφοδίων και τροφίμων. Η Μονή συνέβαλε οικονομικά στον αγώνα, πολλές φορές μέσω δανεισμού, δείχνοντας την ενεργή της συμμετοχή.
Μετά την απελευθέρωση, η Μονή γνώρισε μεγάλη ακμή, αριθμούσε περίπου 150 μοναχούς και μοναχοπαίδια και αποτελούσε μια ζωντανή κοινότητα με έντονη κοινωνική προσφορά. Το 1902 μαρτυρείται ότι ήταν η δεύτερη μεγαλύτερη μοναχική κοινότητα στην Ελλάδα με 121 μοναχούς.
Η ανακάλυψη της μοναδικής προσωπογραφίας του Κωνσταντίνου ΙΑ’ Παλαιολόγου συνδέει την Μονή με την κορυφαία στιγμή της βυζαντινής ιστορίας, προσφέροντας ένα σπάνιο αυθεντικό δείγμα αυτοκρατορικής τέχνης και ένα μοναδικό παράθυρο στην εποχή του τελευταίου Βυζαντινού αυτοκράτορα. Παράλληλα, η Μονή παραμένει μάρτυρας της θρησκευτικής, πολιτιστικής και εθνικής της προσφοράς, από τον Όσιο Λεόντιο έως την Επανάσταση του 1821 και τον 20ό αιώνα.