Η Επέτειος που δεν αντέχουμε να σκεφτούμε Γράφει ο Νίκος Κυριαζής Η Εθνική Επέτειος του 1821 θα μπορούσε να είναι η κατεξοχήν στιγμή συλλογ...
Η Επέτειος που δεν αντέχουμε να σκεφτούμε
Η Εθνική Επέτειος του 1821 θα μπορούσε να είναι η κατεξοχήν στιγμή συλλογικής ενδοσκόπησης. Αντί γι’ αυτό, εξαντλείται κάθε χρόνο σε ρηχές παρελάσεις, εθιμοτυπικά στιγμιότυπα και ακίνδυνες συγκινήσεις. Τιμούμε ένα γεγονός που δεν τολμάμε να κατανοήσουμε. Και ίσως αυτό να είναι το βαθύτερο πρόβλημα, όχι η έλλειψη σεβασμού προς την Ιστορία, αλλά ο φόβος της.
Η Επανάσταση του 1821 δεν υπήρξε ένα ομοιογενές έπος. Ήταν ταυτόχρονα αγώνας ελευθερίας, κοινωνική σύγκρουση, διαμάχες και προϊόν διεθνών συσχετισμών. Αυτή ακριβώς η πολυπλοκότητα είναι που την καθιστά ζωντανή και επίκαιρη. Κι όμως, επιλέγουμε συστηματικά να την απονευρώνουμε, να τη μετατρέπουμε σε ακίνητο σύμβολο, ασφαλές και ακίνδυνο, αποκομμένο από κάθε ερώτημα που θα μπορούσε να μας αφορά σήμερα.
Σε αυτό το σημείο ο λόγος του Χρήστου Γιανναρά λειτουργεί αποκαλυπτικά. Όταν σημειώνει ότι «η καταστροφή δεν είναι απλώς αισθητική» αλλά ότι δραματικότερη συνέπεια είναι «η ανεστιότητα του Νεοέλληνα, η μετέωρη στο κενό της εθνικιστικής φλυαρίας ιστορική του ύπαρξη», περιγράφει ακριβώς αυτή τη ρήξη με τη ζώσα Ιστορία. Το πρόβλημα δεν είναι ότι αγνοούμε λεπτομέρειες του παρελθόντος, αλλά ότι δεν κατοικούμε το ιστορικό μας βάθος. Ερχόμαστε, όπως λέει, «από το πουθενά» και συνεχίζουμε «το τίποτα».
Η Ιστορία, αντί να λειτουργεί ως πεδίο αυτογνωσίας, μετατρέπεται σε τελετουργία αυτοεπιβεβαίωσης. Η ταυτότητα αντιμετωπίζεται ως δεδομένο κληροδότημα και όχι ως σχέση και ευθύνη. Έτσι εξηγείται γιατί όλα μοιάζουν ευκαιριακά: τύχη, λοβιτούρα, αρπαχτή. Η «διαπλοκή» δεν είναι απλώς πολιτικό σκάνδαλο, αλλά σύμπτωμα μιας κοινωνίας που δεν συγκροτήθηκε ποτέ ως κοινότητα κοινού νοήματος. Εμφανιζόμαστε ως οργανωμένη πολιτεία, ενώ στην πράξη λειτουργούμε, ακολουθώντας τον Ροΐδη, ως αγέλες που εναλλάσσονται στη λεηλασία του δημόσιου χώρου.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι παράδοξο που το κράτος βιώνεται ως εχθρικό και αντίπαλο. Δεν το αναγνωρίζουμε ως συλλογική έκφραση του «εμείς», αλλά ως μηχανισμό ξένο, προς άλωση ή αποφυγή. Και εδώ τίθενται τα ερωτήματα που σπανίως τολμά ο δημόσιος λόγος. Παράγουμε πολιτισμό ή απλώς μιμούμαστε; Προσλαμβάνουμε δημιουργικά τα επιτεύγματα της δυτικής Ευρώπης ή τα πιθηκίζουμε άκριτα; Από πού προέρχεται αυτό το διάχυτο αίσθημα μειονεξίας που διαποτίζει συμπεριφορές και πολιτικές επιλογές;
Η Εθνική Επέτειος θα μπορούσε να είναι ο τόπος όπου αυτά τα ερωτήματα τίθενται συλλογικά. Αντί γι’ αυτό, γίνεται άλλοθι. Μια μέρα εθνικής αυτάρκειας που μας καθησυχάζει ότι «τιμήσαμε το παρελθόν», ώστε να αποφύγουμε να αναμετρηθούμε με το παρόν. Η εθνική φλυαρία υποκαθιστά τη σκέψη και η συγκίνηση αντικαθιστά τη γνώση.
Μια ώριμη σχέση με το 1821 δεν θα ήταν λιγότερο πατριωτική. Θα ήταν περισσότερο απαιτητική. Θα σήμαινε να δούμε την Επανάσταση όχι ως μνημείο, αλλά ως κριτήριο, αν η ελευθερία που τότε διεκδικήθηκε βρίσκει σήμερα αντίκρισμα στους θεσμούς, στην παιδεία, στον τρόπο που συνυπάρχουμε. Γιατί, τελικά, το πιο ανησυχητικό δεν είναι ότι δεν γνωρίζουμε αρκετά την Ιστορία μας, αλλά ότι δεν αντέχουμε να τη σκεφτούμε ως ζωντανή πρόκληση.
Αν λοιπόν το 1821 περιορίζεται σε παρελάσεις, επετειακά λογότυπα και ασφαλείς ρητορείες, τότε δεν πρόκειται για τιμή αλλά για υπεκφυγή. Το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι αν «σεβόμαστε τους προγόνους», αλλά αν αντέχουμε να κριθούμε από αυτούς. Γιατί μια κοινωνία που αδυνατεί να μετατρέψει την ιστορική της μνήμη σε πολιτική συνείδηση, είναι καταδικασμένη να ανακυκλώνει τα ίδια αδιέξοδα, κράτος-λάφυρο, θεσμούς χωρίς εμπιστοσύνη, ελευθερία χωρίς περιεχόμενο. Και τότε η Επανάσταση παύει να είναι αφετηρία και γίνεται άλλοθι. Δεν πρόκειται απλώς για αισθητική ή ηθική παρακμή, αλλά για πολιτική αποτυχία βάθους, για την αδυναμία μας να συγκροτηθούμε ως κοινωνία με ιστορική αυτοσυνειδησία. Αν δεν τολμήσουμε αυτή την αναμέτρηση, η 25η Μαρτίου θα συνεχίσει να μας ενώνει μόνο για μία μέρα τον χρόνο και να μας διαψεύδει όλες τις υπόλοιπες.
05-03-2026
.jpg)
Δεν υπάρχουν σχόλια